سياست حمايتى روس - در سال 1877 دولت روس سياست حمايت شديد تجارتى پيش گرفت و در واقع مانع آزادى تجارت ترانزيتى از راه قفقاز شد ، زيرا كه پرداخت مبلغى معادل كل بهاى جنس را كه از قلمرو او عبور مىكرد مطالبه كردند و اين وجه را وقتى مسترد مىداشتند كه مأموران ، عبور سالم جنس را از مرز روسيه گزارش مىدادند . بر اثر اين دستور تجارت اروپا با ايران باز به همان راه طرابوزان افتاد . روسها اين تصميم را چندى بعد تا اندازه‌اى تعديل كردند ، اما از سال 1883 به صورت شديدترى تجديد شد و از آن پس تجارت بين ايران و اروپا از طريق قفقاز به كلى موقوف شد و تا حال مبادلات تجارتى از راه طرابوزان مرسوم ايران گرديده است . راجع به اين جاده و ميزان تجارتى كه بدان‌وسيله مىشود ، من در فصل ديگر مربوط به تجارت بحث خواهم كرد . در اينجا فقط ارقام راجع به آذربايجان مورد توجه است كه بايد در نظر داشت كه قسمت اعظم كالا به گمرك اين ايالت وارد ، ولى از آنجا به ديگر نقاط ايران ارسال مىشود كه در اين صورت نبايد با ميزان مصرف محلى اشتباه شود . آمارهاى اخير - با در نظر گرفتن عوايد سه سال اخير با دورهء بيست سال پيش از سنواتى كه قبلا انتخاب كرده بوديم ، ملاحظه مىشود كه ارقام كلى به شرح ذيل است : . . . / سال 1887 / سال 1888 / سال 1889 واردات / 108 ر 910 ليره / 194 ر 664 ليره / 891 ر 853 ليره صادرات / 035 ر 575 ليره / 694 ر 413 ليره / 456 ر 389 ليره جمع كل تجارت 143 ر 485 ر 1 ليره / 890 ر 077 ر 1 ليره / 347 ر 243 ر 1 ليره انگلستان هنوز وضع ممتاز خود را در تجارت پارچه‌هاى كتانى ( خاكسترى و سفيد و الوان و رنگهاى جوهرى ) كه به آسانى قابل رقابت نيست حفظ كرده است و ارزش تمام اين تجارت وارداتى ( كه تقريبا همه از منچستر صادر مىشود ) در سال 1888 معادل 220 ر 393 ليره و در سال 1889 در حدود 830 ر 501